Czy wiesz że...
Układ mięśniowy stanowi kolejną „warstwę budulcową” sprawnie działającej maszynerii, jaką jest nasz organizm. To właśnie praca mięśni pobudza układ szkieletowy do wykonania ruchu. I nie chodzi tu tylko o to, co widzimy i odczuwamy jako ruch (chodzenie, bieganie itp.); specyficznym ruchem jest również trawienie czy bicie serca. Do podstawowych funkcji układu mięśniowego należą:· umożliwianie motoryki ciała i wytwarzanie ciepła (mięśnie szkieletowe),
· utrzymywanie wyprostowanej postawy ciała (mięśnie szkieletowe),
· regulacja ilości oraz przepływu płynów w ciele (mięśnie gładkie i mięsień serca).
Należy pamiętać o tym, że mięśnie nie działają same z siebie – są nieodłącznie związane z układem nerwowym. W mięśniach zlokalizowane są zakończenia nerwowe – ruchowe oraz czuciowe (zakończenia czuciowe służą do odbioru sygnałów czuciowych). Jedna komórka nerwowa może unerwiać nawet do 200 włókien mięśniowych (tzw. jednostka motoryczna). W przypadku mięśni biorących udział w wykonywaniu czynności precyzyjnych, ilość włókien mięśniowych przypadających na jedną komórkę nerwową jest mniejsza.
Budowa mięśnia
Mięśnie zbudowane są z włókien złożonych z dwóch białek: aktyny i miozyny. Fizjologiczny skurcz mięśnia, decydujący o wykonaniu ruchu, polega na wsuwaniu się włókien aktynowych i miozynowych pomiędzy siebie (przy czym długość samych włókien nie ulega zmianie).
Kilka możliwych podziałów mięśni
1. Pod względem budowy komórkowej mięśnie dzielimy na trzy typy:
· GŁADKIE – wrzecionowate komórki o jednym jądrze; zarówno skurcz, jak i rozkurcz mięśnia, jest powolny, jednak może utrzymywać się przez dłuższy czas; mięśnie gładkie ulegają skurczom bez udziału naszej woli i nie „męczą się”; wyściełają przewody układów i narządów wewnętrznych (m.in. przewód pokarmowy, przewody wyprowadzające gruczołów, naczynia krwionośne),
· POPRZECZNIE PRĄŻKOWANE (SZKIELETOWE) – długie, cylindryczne komórki o wielu jądrach; charakterystyczne prążkowanie jest wynikiem naprzemiennie występujących włókien mięśniowych; kurczą się szybko, zgodnie z naszą wolą, zaś ich skurcz trwa krótko; szybko ulegają zmęczeniu; decydują o aktywnym ruchu,
· POPRZECZNIE PRĄŻKOWANY MIĘSIEŃ SERCA – zbudowany z komórek o wielu jądrach, z wyglądu podobny do mięśni szkieletowych, jednak nie tworzący zwartej tkanki; kurczy się bez udziału naszej woli (posiada własny mechanizm regulujący pracę); nie ulega zmęczeniu.
2. Ze względu na kształt wyróżnia się:
· MIĘŚNIE DŁUGIE (mięśnie kończyn),
· MIĘŚNIE SZEROKIE (mięśnie klatki piersiowej, brzucha i miednicy),
· MIĘŚNIE KRÓTKIE (w okolicach kręgosłupa i stawów),
· MIĘŚNIE MIESZANE (np. mięśnie okrężne oczu i ust).
3. Kolejny możliwy podział uwzględnia pełnione przez mięśnie funkcje i związany jest z ułożeniem mięśni względem osi konkretnego stawu:
· MIĘŚNIE ZGINACZE – do przodu wobec osi stawu (np. biodrowego czy łokciowego),
· MIĘŚNIE PROSTOWNIKI – od tyłu wobec osi stawu,
· MIĘŚNIE PRZYWODZICIELE – dośrodkowo wobec osi stawu,
· MIĘŚNIE ODWODZICIELE – odśrodkowo wobec osi stawu.
Działanie poszczególnych mięśni może być zarówno synergistyczne (wspólne), jak i antagonistyczne (tak jest ze zginaniem i prostowaniem). W przypadku tych ostatnich działań, ruch wykonują obie grupy mięśni „przeciwstawnych” funkcyjnie (zginacze i prostowniki), jednak jedna z nich pracuje mocniej, powodując jeden lub drugi efekt końcowy.
Przymocowane do szkieletu czy zawieszone w próżni?
Zazwyczaj mięśnie przymocowane są do dwóch kości połączonych stawem. Ten przyczep, który cechuje się większą stabilnością i leży bliżej wzdłużnej osi ciała, nazywany jest początkowym; zaś ten bardziej ruchliwy nazywany jest przyczepem końcowym.
Rola kwasu mlekowego – „zakwasy”
Jeśli długo nie ćwiczymy lub nasza kondycja nie jest najlepsza (lub, o zgrozo, w ogóle jej nie mamy) cierpi na tym cały organizm. Sama sprawność układów krwionośnego i oddechowego nie wystarczy, aby doprowadzić optymalną ilość tlenu do pracujących mięśni, zaś zapasy zmagazynowane w różowym barwniku mięśni (mioglobinie) też, z czasem, ulegają wyczerpaniu. Mamy wtedy do czynienia z tak zwanym długiem tlenowym. Polega on na tym, że podczas wysiłku mięśnie mogą pobierać energię jedynie z przemian zachodzących w trakcie oddychania beztlenowego.
W wyniku takich przemian, jako produkt rozkładu glukozy, powstaje kwas mlekowy. Gromadzenie się tego produktu powoduje obniżenie pH i – co za tym idzie – zakwaszenie środowiska, zakłócając prawidłowe funkcjonowanie mięśni. Wtedy właśnie pojawiają się „zakwasy”, powodujące usztywnienie mięśni i objawiające się bólem po wysiłku. Kwas mlekowy musi zostać odprowadzony do wątroby, gdzie ulega rozkładowi; jednak trwa to około dwóch dni.
Najlepszym sposobem na pozbycie się „zakwasów” jest wykonanie takiego samego typu ruchu, jak ten, który je wywołał. Dlatego (regularnie uprawiany) sport polepsza kondycję i niweluje zakwasy, które – przy braku regularności – powoduje.
Nadprogramowe skurcze mięśni
Skurcze „nadprogramowe” to te, które czasem łapią nas w najmniej odpowiednim momencie. Jest to nagły ból, wywołany takim napięciem mięśnia (zaburzenie jego normalnej mechaniki), którego nie jesteśmy w stanie ani kontrolować, ani rozluźnić.
Zjawisko to ma podłoże w braku makroelementów (magnezu, potasu i wapnia). Należy więc pamiętać o obecności tych pierwiastków w codziennej diecie. Ich niedobór powodować może skurcze części lub całości pojedynczego mięśnia bądź też kilku mięśni jednocześnie i trwać od kilku sekund do, nawet, piętnastu minut. W chwili wystąpienia skurczu starajmy się go „rozmasować”; pomoże to w rozluźnieniu mięśnia.
Aby uniknąć skurczów, starajmy się również nie przebywać zbyt długo w jednej pozycji (np. siedzącej). Czasem warto „rozprostować kości” i przejść się kawałek; nawet jeżeli zamiast parkowej alejki mamy do dyspozycji jedynie biurowy korytarz.
Kilka ciekawostek
· Liczbę mięśni określa się na 450-500.
· Mięśnie korzystają z energii zmagazynowanej w glikogenie lub glukozie dostarczonej przez krew.
· Mięśnie są głównym (ponad 50%) producentem aminokwasów wytwarzanych przez organizm (endogennych).
· Nawet w czasie spoczynku mięśnie znajdują się w fazie częściowego skurczu (napięcie mięśniowe).
· Mięśnie są bogato unaczynione – obliczono, że w 1 mm3 mięśnia poprzecznie prążkowanego znajduje się około 2000 naczyń krwionośnych włosowatych.
· Gdy się uśmiechamy, pracuje jednocześnie aż 17 mięśni. Gdy maszerujemy, pracuje ich około 200.
· Mięśnie u mężczyzn stanowią około 40% masy ich ciała, zaś u kobiet jest to około 35%. Daje to od 25 do 35 kg.
Warto zadbać nie tylko o to, co widoczne na pierwszy rzut oka, lecz zacząć od troski o nasze „warstwy najgłębsze” (jak kości i mięśnie). Aktywne spędzanie wolnego czasu i dobra kondycja fizyczna będą procentować przez całe życie, pozwalając nam w pełni się nim cieszyć.
Opracowała
Agnieszka Sarnecka
