Opalanie! jak uniknąć niebezpiecznego działania promieni słonecznych.

Za proces opalania odpowiedzialne jest promieniowanie ultrafioletowe (UV – 10-400 nm), stanowiące 10% promieniowania słonecznego obok promieniowania w zakresie widzialnym (400-760 nm) stanowiącego 50% oraz podczerwonego (pow. 760 nm) stanowiącego 40% całkowitego promieniowania słonecznego.

Działanie promieniowania UV polega na zwiększeniu produkcji melaniny przez melanocyty – komórki barwnikotwórcze skóry oraz pogrubieniu naskórka. Działanie promieniowania słonecznego na skórę zależy od wielu czynników:

•długości fali

•natężenia promieniowania

•czasu ekspozycji

•częstotliwości ekspozycji

•warunków ekspozycji – pora dnia,

•szerokość geograficzna, wysokość

•koloru skóry

 

Długość fali

Promieniowanie UV dzieli się ze względu na jego biofizyczne właściwości na: UV tzw. próżniowe o zakresie 10-200 nm, które to można badać tylko w próżni, ponieważ fale o tych długościach silnie pochłaniane są przez powietrze, w związku z czym nie stanowi istotnego

zagrożenia dla człowieka.

UVC o zakresie 200-280 nm. Promieniowanie to nie powinno docierać do ziemi ze względu na warstwę ozonową. Niestety na skutek „dziury ozonowej” coraz więcej tego promieniowania dociera na powierzchnię ziemi. Promieniowanie to wykazuje silne właściwości mutagenne i bakteriobójcze.

UVB o zakresie 280-320 nm. Promieniowanie to odpowiedzialne jest za powstawanie tzw. „rumienia”. Odczyn rumieniowy „rumień” to oparzenie I stopnia. Skóra jest zaczerwieniona,

obrzęknięta, silnie ocieplona. Zmianom towarzyszą świąd, pieczenie, ból. Odczyn rumieniowy może być bardziej nasilony, z obecnością zmian pęcherzowych – oparzenie II stopnia.

UVA o zakresie 320-400 nm. Promieniowanie to powoduje powstawanie „rumienia” dopiero na skutek długotrwałego opalania w odróżnieniu od UVB. Niemniej jest bardzo niebezpieczne,

gdyż dociera głębiej, do skóry właściwej i uszkadza włókna kolagenowe.

Natężenie promieniowania

Natężenie promieniowania zależne jest od:

• zachmurzenia. Chmury mogą pochłonąć 10-80% ultrafioletu.

• czystości powietrza. Zanieczyszczenia węglowodorowe mogą eliminować promieniowanie UV.

• odbicia od śniegu, lodu, lustra wody, piasku itd. Lód może odbijać nawet 80% promieniowania

UV.

• zastosowania filtrów ochronnych. Zastosowanie filtrów ochronnych może w znacznym stopniu ochronić skórę przed promieniami UVA i UVB.

 

Czas i częstotliwość ekspozycji

Większość padającego na skórę promieniowania UVB zostaje odbita lub pochłonięta przez komórki naskórka, natomiast promieniowanie UVA przenika głębiej, do skóry właściwej.

Po upływie około 30 minut opalania może dojść do odczynu rumieniowego. Dlatego też nie zaleca się w pierwszym dniu opalania przekraczania czasu 30 minut. W następnych dniach czas ten można stopniowo wydłużać w miarę tworzącego się ochronnego barwnika – melaniny. W pierwszym okresie opalania, pod wpływem promieni UVA dochodzi do uwolnienia melaniny z melanocytów, a pod wpływem UVB dochodzi do uruchomienia produkcji melaniny dopiero po około 3 dniach. Proces produkcji melaniny pełnię osiąga dopiero po 5 – 10 dniach.

 

Warunki ekspozycji

Najintensywniejsze działanie promieni słonecznych notuje się między godziną 10 rano i 3 po południu. W innych godzinach opalanie jest mniej niebezpieczne, ze względu na większe

pochłanianie promieni UVB. Największe natężenie promieniowania UV występuje między 30 stopniem szerokości geograficznej południowej a 30 stopniem szerokości geograficznej

północnej. Na intensywność oddziaływania promieni słonecznych na skórę ma także wpływ wysokość, na której człowiek poddawany jest ekspozycji. Przyjmuje się, że na każde 1000 m wysokości przybywa 15% promieniowania UV.

Kolor skóry

Osoby o jasnej karnacji, o włosach w kolorze blond i rudym są bardziej narażone na działanie promieniowania UV z powodu mniej intensywnego tworzenia melaniny w skórze. Osoby

z bielactwem skóry oraz albinosi z powodu zaawansowanych zaburzeń w biosyntezie melaniny powinny całkowicie zrezygnować z opalania. Wszystkie typy promieniowania UV uszkadzają DNA w komórkach skóry, a nadmierna, długotrwała ekspozycja na to promieniowanie może spowodować imunosupresję w skórze. W ten sposób zostaje ograniczona naturalna zdolność skóry do eliminacji komórek nieprawidłowych, w tym tych, które uległy mutacji – początek nowotworzenia. Wiąże się z tym możliwość powstania nowotworów skóry takich jak: rogowacenie posłoneczne (stan przednowotworowy), nabłoniak podstawnokomórkowy,

rak kolczystokomórkowy i bardzo groźny nowotwór barwnikowy – czerniak.

Filtry ochronne

Filtry chemiczne pochłaniają promieniowanie w zakresie 250-390 nm, w związku z czym najbardziej są skuteczne w przypadku promieni UVB. Nie pochłaniają natomiast pełnego zakresu

promieniowania UVA i UVC. Filtry chemiczne stosuje się bezpośrednio na skórę w postaci kremów, emulsji, żeli. Przyjmuje się, że należy stosować filtry w ilości ok. 2 mg/cm2 powierzchni skóry. Na całe ciało należy więc zastosować ok. 30-50g preparatu. Powszechnie

stosowanymi związkami chemicznymi jako filtry ochronne są:

kwas paraaminobenzoesowy (PABA), benzofenon. Miarą stopnia działania ochronego filtru jest SPF (skin protection factor). SPF = minimalna dawka UV powodująca rumień na skórze po zastosowaniu filtru / minimalna dawka UV powodująca rumień na skórze bez zastosowania filtru.

Zdaniem specjalistów filtry o SPF 15 są wystarczające pod warunkiem częstego stosowania. Niemniej należy pamiętać, że filtry chemiczne chronią tylko skutecznie przed promieniami UVB, czyli przed powstawaniem „rumienia”. Niestety część promieniowania UVA i UVC jest ciągle niebezpieczna i może powodować mutacje komórek skóry.

Opalanie, a leki

Udowodniono odczyny fototoksyczne po zastosowaniu następujących leków (podano

tylko nazwy międzynarodowe):

•antybiotyki chinolonowe takie jak: kwas nalidyksynowy, kwas oksolinowy,

ciprofloksacyklina, kwas pipemidowy.

•niektóre leki przeciwarytmiczne np.: amiodaron.

•furanokumaryny np: psolaren.

•preparaty z dziurawca.

Uważać też należy na stosowanie kropli ocznych podczas opalania. Pierwszym z niebezpieczeństw jest przegrzanie otwartej buteleczki z lekiem, którą pacjenci noszą przy sobie, drugim same właściwości niektórych substancji np.: sulfonamidów, które mogą powodować dolegliwości uczuleniowe.

Wnioski

Opalając się należy pamiętać o tym, że:

•pierwsza ekspozycja słoneczna na pełne słońce między godziną 10 – 15 nie powinna trwać dłużej niż 30 minut, następne można stopniowo wydłużać.

•nosić okrycie na głowę! Polecam nosić jasną czapkę lub chustkę.

•należy uwzględnić kolor skóry i włosów osoby opalającej się.

•należy uwzględnić interakcje z lekami

•często stosować filtry ochronne, polecam o SPF 15, wsmarowywać w skórę ok. 30-50 g jednorazowo.

•woda, piasek mogą odbijać promieniowanie UV, dzięki czemu opalanie jest intensywniejsze.

Pamiętajmy, że w skrajnym wypadku długotrwałe opalanie może grozić udarem słonecznym i może być konieczna interwencja lekarza. Udar to nie tylko „spalona” skóra ale poważniejsze objawy ze strony układu nerwowego, naczyniowego, oddechowego. Częstym pierwszym objawem udaru są bóle głowy, wysoka gorączka. Tak więc, jeśli nie udało się nam uchronić

przed nadmiernym działaniem promieni słonecznych polecam unikać dalszego nasłonecznienia skóry, jak najszybciej zejść z plaży, stosować zimne okłady, które złagodzą objawy. Często objawy „rumienia” dają znać o sobie dopiero wieczorem. Polecam w tym wypadku dalej schładzać skórę, wypijać duże ilości płynów. Z leków proponuję zastosować łagodne kremy,

pianki nawilżające. W przypadku bólu, podwyższonej temperatury ciała, dobrze jest podawać leki przeciwbólowe. W przypadku wysokiej, utrzymującej się gorączki należy udać się do lekarza.

Piotr Kowalowski